Hoe denken en verbeelden zich tot elkaar verhouden

Over de verhouding tussen denken en verbeelden. Dit is tegelijk persoonlijk, filosofisch en creatief bedoeld – in de geest van Alfred Jarry, Renee Magritte en mijzelf.

De Beeldgedachte
Een patafysische beschouwing over denken en verbeelden, als tijdelijk verblijf van een gedachte. Ik denk. En terwijl ik dat doe, zie ik. Maar soms zie ik iets dat ik nog niet denk. Of ik denk iets, maar kan het nergens zien. En dan, in een zeldzaam moment van samenvallen, ontstaat er een beeld dat denkt. Of een gedachte die zich als beeld voordoet. Dat is het moment waarop ik weet: ik ben niet langer de denker. Ik ben getuige van een ontmoeting tussen twee krachten die ouder zijn dan mijn ik. Denken en verbeelden, als kosmische geliefden, dansen buiten mij – en soms, heel soms, dansen ze door mij heen.

Ik ben opgegroeid met het idee dat denken iets van mij is. Iets dat begint in mijn brein, geleid wordt door mijn wil, en uitmondt in woorden of daden. Maar dat idee is gaan rafelen. Denken is geen bezit. Soms denk ik iets waarvan ik me afvraag: waar kwam dat vandaan? Het past niet bij mijn stemming, niet bij mijn geschiedenis, mijn voorkeur. Het is alsof het denken niet van mij is, maar door mij reist. En even vaak overkomt het me dat ik iets teken, schilder, kortom maak, en pas daarna begrijp wat ik heb gedaan. Het beeld heeft iets gedacht wat ik nog niet had gedacht. Het heeft mij ingehaald.

In de patafysica – mijn favoriete vorm van ernstig spel – geldt het beeld als een voertuig van het onmogelijke. Het maakt ruimte voor wat niet letterlijk kan worden gezegd. Wat zich verzet tegen eenduidigheid. Het verbeelden zoekt een omweg van het denken. Een beeld ontwijkt het denken niet, het vertraagt het, vervormt het, verspreidt het in lagen. In die vertraging ontstaat betekenis. Het vormt geen heldere conclusie, maar een vibratie: een mogelijkheid, een voorstel, een suggestie.

Het beeld denkt op deze manier op zijn eigen wijze – niet lineair, niet logisch, maar analogisch, dubbelzinnig, zintuiglijk. Waar het denken lijnen trekt, weeft het beeld netwerken.

Er is een moment dat ik vaak ervaar in het maken: ik zie iets verschijnen op papier, op doek, paneel – en ik weet meteen dat het klopt. Maar ik weet nog niet waarom. Zo ontstaat er een paradox: ik zie wat ik nog niet weet. Het is als een droom die zichzelf herinnert zonder mijn tussenkomst. Een beeldgedachte: niet de afbeelding van een idee, maar een gedachte in de gedaante van een beeld.

Dat is het moment waarop het patafysische zich laat gelden:

De uitzondering verschijnt als waarheid.
De verbeelding neemt het denken over.
En ik word tijdelijk bewoner van een werkelijkheid die zich anders aan mij onttrekt.

Ik geloof dat het denken zich pas volledig ontvouwt als het zich verbeeldt. En dat verbeelden slechts echt betekenisvol is als het een denkproces zichtbaar maakt – al is het zonder logica, zonder structuur, zonder doel. Zo zijn het denken en het verbeelden gelijktijdige gebeurtenissen. Zoals het spoor van een vogel op een bevroren sloot niets verklaart, maar wel alles verraadt: er was beweging. Er was leven. Er was richting, al is die nu niet meer te herhalen.

Denken en verbeelden zijn parallelle krachten, geen oorzaak en gevolg. Ze trekken door het veld van het onzegbare – en kruisen elkaar in het kunstwerk, in het ogenblik, in het beeld.

Mijn biljetten van Onbepaalde Waarde zijn daarvan een voorbeeld. Ze verbeelden geen boodschap, ze zijn een gedachte. Of beter: ze zijn een veld waarin gedacht kan worden. Zonder getal, zonder opdracht, maar vol suggestie. Het kunstwerk als kruispunt van krachten.

Het beeld denkt niet alleen iets, het denkt iemand – namelijk mij.
En ik, in al mijn onbegrip, laat mij denken.

Omdat in de patafysica het niet de maker is die betekenis geeft, maar de betekenis die een maker nodig heeft om zich te tonen.