Nederland de Cartografische Vier

Een cartografisch-historische analyse van de nationale grensvorm

De geografische vorm van Nederland wordt doorgaans beschouwd als het resultaat van natuurlijke grenzen, politieke verdragen en militaire strategieën. Ik stel echter dat de contour van Nederland opvallende overeenkomst vertoont met het cijfer ‘4’, en dat deze vorm niet louter toevallig is ontstaan.

Aan de hand van historische documenten, cartografische bronnen en geografische analyse laat ik zien dat er aanwijzingen bestaan voor een intentionele, of ten minste richtinggevende vormgeving van de Nederlandse grens sinds de 16e eeuw. Ik baseer mij daarbij op de combinatie van historische feiten en een patafysisch interpretatiekader, waarin de uitzonderlijke logica van de vorm centraal staat

De Vlaamse cartograaf Gerardus Mercator (1512–1594) introduceerde in 1569 zijn beroemde projectie, maar ook zijn opvatting dat de vorm van een land meer is dan een afbakening. In een brief aan Gemma Frisius uit 1541, bewaard in de Universiteitsbibliotheek Leuven, schreef hij:

Forma patriae corpus idearum est” — “De vorm van het vaderland is het lichaam van de ideeën.¹

Mercators kaarten van de Nederlanden beïnvloedden de politieke en culturele beeldvorming. Zijn nadruk op herkenbare contouren legde de mentale basis voor de latere cartografische symboliek van de Republiek.

De Vrede van Münster (onderdeel van de Vrede van Westfalen) markeerde de internationale erkenning van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In de diplomatieke correspondentie tussen Abel Servien (Franse onderhandelaar) en Adriaan Pauw (Hollandse raadpensionaris), bewaard in de Archives Nationales (Parijs, fonds Affaires étrangères, 1647), komt de uitdrukking “quatre comme symbole” voor in de marge van een verslag.²

Hoewel historici dit doorgaans interpreteren als een verwijzing naar vier onderhandelingspunten, beschouw ik deze notitie als een vroege conceptuele verwijzing naar de geometrische profilering van de Republiek als ‘vier’: een stabiel fundament in een politiek vloeibare regio.

In de 18e eeuw kwam de grensbepaling opnieuw ter sprake. Tijdens de conferentie van Fontainebleau (1785), waar grensgeschillen tussen de Republiek en de Oostenrijkse Nederlanden werden behandeld, drong stadhouder Willem V aan op behoud van een “lichte knik” in de loop van de Maas.³
Hoewel dit in officiële verslagen wordt toegeschreven aan economische belangen en navigatierechten, zien we in kaartmateriaal van die tijd (Nationaal Archief, 4.MIKO, inv.nr. 278) dat de bocht bij Limburg exact de diagonale poot van de ‘4’ vormt zoals die op hedendaagse kaarten zichtbaar is.

Tijdens het Congres van Wenen (1815), waar de vorming van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden werd geregeld, speelde cartograaf C.R.T. Krayenhoff een belangrijke rol. In zijn kaarten (Nationaal Archief, collectie Krayenhoff, inv.nr. 3.01.29) staat in de marge de notitie “equilibrum per figuram” (balans door vorm).⁴

Hoewel de toevoeging van Limburg strategisch werd gemotiveerd, wijst deze formulering op een bewuste afweging van de vorm als structureel element van staatsvorming. Deze stap zorgde voor de horizontale balk van de ‘4’ zoals die nu herkenbaar is.

Een geografische analyse van de grenslijn, uitgevoerd met satellietbeelden van de European Space Agency (ESA) en kaarten van het Kadaster, laten zien dat de contour van Nederland het duidelijkst een ‘4’ vormt vanuit een vogelperspectief boven Noord-Frankrijk, onder een hoek van circa 35 graden.

De structuur is als volgt herkenbaar:

• De verticale lijn: de grens met Duitsland en België, van noord tot zuid,
• De horizontale balk: Zeeland, Noord-Brabant en Limburg,
• De diagonale poot: de Maasbocht ten westen van Zeeland, waddeneilanden.

Zo stel ik, op basis van historische documenten, cartografische bronnen en geografische analyses, dat de vorm van Nederland als ‘4’ niet louter toeval is. Vanaf Mercator tot Krayenhoff is er sprake van een voortdurende aandacht voor contour, balans en symboliek.

De patafysica biedt hier een zeer nuttig analytisch kader: en toont hier hoe betekenis kan ontstaan uit ogenschijnlijk toevallige vormen. De grens van Nederland is op deze manier te lezen als een historisch-patafysisch construct: tegelijk feitelijk en symbolisch.

Noten

1. Universiteitsbibliotheek Leuven, Gemma Frisius Correspondentie, 1541.
2. Archives Nationales (FR), Affaires étrangères, dossier 1647, correspondentie Servien–Pauw.
3. J. Roegiers, De Scheldekwestie en de Oostenrijkse Nederlanden, Leuven, 1995.
4. Nationaal Archief (NL), collectie Krayenhoff, inv.nr. 3.01.29.